Geassocieerd onderzoek

In de Nederlands-Duitse grensstreek manifesteerde de opkomende Duitse nationaalsocialistische staat zich vanaf 1930 steeds nadrukkelijker. Hoe reageerde men in de grensplaatsen op de geleidelijke politisering van de grens, de groeiende stroom vluchtelingen en de vele grensincidenten? Grensgevallen 1930-1940. Grensincidenten en lokale reacties op de politieke spanningen bij de Duits-Nederlandse grens is een studie op basis van nieuw onderzoek in lokale, regionale en centrale archieven in Nederland én Duitsland.

De grens met Duitsland bij Beek (1927)

Onderzoeker: drs. Jan Brauer
Looptijd: 2013-2017
Beoogde publicatie: dissertatie
Begeleider: Prof. dr. Peter Romijn

Meer informatie: 

Vanaf 1933 komen steeds meer joodse en politieke Duitse vluchtelingen naar Nederland. De situatie in de grensplaatsen verandert danig in de jaren dertig. Eeuwenlang gaan bewoners in de grensstreek immers tamelijk gemoedelijk met elkaar om. De grens is een vage scheidslijn die niet hindert bij werk, handel of gezinsvorming. Meestal wordt hetzelfde dialect gesproken aan weerszijden van de grens.

Maar vanaf 1933 ging de grens dicht en werd men geconfronteerd met steeds meer mensen die Duitsland ontvluchtten. Vaak verbleven deze vluchtelingen in het grensgebied, dichtbij het vaderland, in de hoop snel weer te kunnen terugkeren. Hoe reageerden ambtenaren, bewoners, gemeentebestuur, politie op de veranderde omstandigheden - de vluchtelingen, de incidenten aan de slagboom, de strengere grenscontrole?

Tegen de achtergrond van het centrale beleid vanuit Den Haag schetst het onderzoek een beeld van de lokale reactie op de verscherping van de situatie langs de Duits-Nederlandse grens vanaf 1930 vanwege de opkomende nazistaat. Dit nieuwe regime manifesteerde zich namelijk ook nadrukkelijk aan de grens en zelfs verder: het achtervolgen van gevluchte regime-tegenstanders in Nederland en  het beïnvloeden van de vele Duitse burgers die in Nederland woonden en werkten. Dat leidde tot veel incidenten: demonstraties, knokpartijen en arrestaties in grensplaatsen.

Het onderzoek op basis van casuïstiek rond een aantal grensplaatsen is een regionale aanvulling op de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast wordt getracht tot nadere theoretisering te komen rond thema’s grens - nationaliteit - identiteit - staatsburgerschap, oftewel de bredere borderland thematiek.

Ook worden op basis van Duits archiefmateriaal tot nog toe onbekende persoonlijke verhalen opgetekend van al vóór 1940 door het nazi-regime vanwege grensincidenten vervolgde Nederlandse burgers. Zo werd de Nijmeegse vakbondsman Henk Spansier in augustus 1933 in Kleef gearresteerd op verdenking van het over de grens smokkelen van het in Amsterdam gedrukte sociaaldemocratische Exil-tijdschrift Freie Presse. Een jaar later was hij de eerste buitenlander die in Berlijn terecht stond voor Hochverrat in het Volksgerichthof, dat speciaal was opgericht om regimetegenstanders te vervolgen. Na het uitzitten van zijn straf kwam Spansier in 1935 vrij. Honderden Nederlanders zouden nog voor de Duitse rechters verschijnen.